مقدمه:
گندم از جمله محصولاتی است که بیش از همه گیاهان در جهان کشت می شود. در دنیای امروز گندم نه تنها یک ماده غذایی اساسی و مهم به شمار می رود بلکه از لحاظ سیاسی نیز اهمیتی همانند نفت و حتی بیشتر از آن دارد و می توان گفت «سلاح گندم از نظر سلاح نظامی قدرتمند تر است».
برای افزایش تولید این محصول حیاتی باید اهمیت فراوانی به موضوع پیشگیری از ضایعاتی که به وسیله آفت ها، بیماری ها و علف های هرز به مزارع گندم وارد می آید، داد.
از جمله بیماری های مهم گندم که خسارت زیادی به این محصول وارد می آورند، انواع سیاهک ها را می توان نام برد.

یکی از بیماری های مهم و شایع در اکثر مناطق کشور «سیاهک پنهان گندم» است که منجر به کاهش میزان محصول و پایین آمدن کیفیت آن می شود. عامل بیماری سیاهک پنهان گندم نوعی قارچ بیماریزا است که همزمان با جوانه زدن گندم، وارد آن می شود و به تدریج با رشد گندم، در داخل بوته ها به زندگی خود ادامه می دهد.سپس در زمان ظهور خوشه، قارچ به سرعت زیاد شده و داخل دانه را پر می کند. دانه های الوده به جای آن که نشاسته تشکیل دهند، پر از گرده سیاه رنگ قارچ می شوند. در زمان برداشت،دانه های آلوده خرد شده و گرد سیاه رنگ قارچ آنها خارج می شود و بر روی دانه های سالم می چسبد و آنها را آلوده می کند در صورتی که از دانه های آلوده برای کشت در سال بعد استفاده شود، این بیماری سال دیگر نیز مزرعه را آلوده خواهد ساخت. بیماری سیاهک پنهان گندم به وسیله ضدعفونی سطحی بذر با سموم قارچ کش تا حد زیادی کنترل می شود.

سیاهک پنهان(common bunt) که توسط گونه‌های مختلف جنسTilletia ایجاد می شوند، از بیماریهای مخرب گندم هستند که علاوه بر گندم، به جو و تعداد معدودی از گونه‌های غلات نیز آسیب می‌رسانند. اغلب گونه‌های دیگر بندرت آلوده می‌شوند.

چرخه زندگی قارچهای مولد سیاهک پنهان، شباهت زیادی به سیاهک سخت جو دارد. بوته‌های آلوده معمولاً کوتاهتر از حد طبیعی شده، تعداد پنجه در آنها افزایش می‌یابد. میزان کاهش ارتفاع بوته های آلوده، به نژاد قارچ و رقم گیاه بستگی دارد. علائم بارز بیماری غالباً بعد از مرحله خوشه‌دهی گیاه آشکار می شود. سنبله‌های آلوده دارای رنگ سبز مایل به آبی هستند و گلومهای آنها نسبت به سنبله های سالم بازتر می‌شود. پس از رسیدن محصول، سنبله‌های آلوده با رنگ تیره‌تر و سنبلچه‌های بازتر که نوک دانه‌های آلوده در آنها قابل رؤیت است، براحتی از سنبله‌های سالم قابل تفکیک است.

اختلاف در ارتفاع، شکل و اندازه غیرطبیعی سنبله های آلوده نیز به تشخیص آنها کمک می کند. سنبله‌های آلوده معمولاً بلندتر و تراکم سنبلچه‌های آنها کمتر از سنبله‌های سالم است.

دانه‌های آلوده به جای رنگ زرد طلایی، دارای رنگ خاکستری مایل به قهوه‌ای هستند. شکل دانه آلوده شبیه دانه‌های سالم، اما معمولاً کمی گردتر و کوچکتر است. با فشار دادن دانه، پودر سیاه (تلیوسپورهای قارچ) از آن خارج می شود که دارای بوی ماهی گندیده است. اسپورها در زمان خرمنکوبی پخش شده و دانه های سالم و خاک را آلوده می‌کنند. تلیوسپورها تا زمانی که رطوبت و شرایط مناسب برای جوانه‌زنی فراهم نشده، زنده باقی می مانند. در شرایط مساعد، تلیوسپورها جوانه‌زده، میسلیوم اولیه از آن خارج می شود و روی آن 8-16 عدد اسپریدی اولیه یا بازدیدیوسپور سوزنی شکل بوجود می‌آید که دو به دو با هم تلاقی کرده، ساختمان H شکل را به وجود می‌آورند. در نهایت اسپوریدیهای ثانویه و هیف بیماری‌زا به وجود می‌آید. هیف آلوده کننده گیاهچه جوان و یا نقاط رویشی پنجه‌ها را قبل از خروج از خاک مورد حمله قرار می‌دهد و پس از ورود، خود را به بافت مریستم می‌رساند و به صورت درون بافتی، همراه با گیاه رشد می کند و در مرحله خوشه‌دهی محتویات تخمدان را مورد حمله قرار می‌دهد. عامل بیماری در شرایط آب و هوایی معتدل روی گندمهای پاییزه بخوبی رشد می‌کند.

سه گونه مختلف قارچ از جنس تیلشیا که دارای خصوصیات مشابهی هستند، به عنوان مهمترین عوامل ایجاد بیماری سیاهک پنهان در گندم شناخته‌ شده‌اند که عبارتند از: گونه‌های Tilletia Foetida و T.caries وT.laevisکه سیاهک معمولی را ایجاد می کنند؛ گونه T.controversa که سیاهک پا کوتاه را به وجود می‌آورد.

گونه‌های T.caries و Tilletia Foetida از نظر مرفولوژی، چرخه زندگی، مراحل رشد و پیدایش نژادی‌های فیزلوژیک کاملاً مشابهند، به طوری که می‌توانند واریانتهای یک گونه محسوب شوند. البته این دوگونه از نظر شکل تلیوسپور و بافت دیواره اسپور با هم تفاوت دارند. در T.caries دانه‌های آلوده تقریباً کروی و دارای رنگ قهوه‌ای مات هستند، در صورتی که در Tilletia Foetida دانه‌های آلوده کشیده‌تر هستند. تلیوسپورهای T.caries تقریباً گرد و کروی با قطر 15-22 میکرون و سطح دیواره مشبک هستند. توده اسپور نیز به رنگ سیاه متمایل به قهوه‌ای است. تلیوسپورها در Tilletia Foetida کروی تا بیضوی با دیواره صاف و قطر 17-22 میکرون است.

تفکیک گونه T. Controversa (عامل سیاهک پا کوتاه) از گونه T. caries از روی خصوصیات ظاهری بسیار مشکل است اما خصوصیات دیگری وجود دارد که این دو گونه را کاملاً از هم جدا می کند. در سیاهک پا کوتاه ، توقف رشد در گیاه میزبان بمراتب بیشتر از T . caries (سیاهک معمولی) است. قارچ T. Controversa به مناطقی که دارای پوشش برف زمستانی هستند ، محدود می شود. اسپورهای T. Controversa برای جوانه زنی به مدت زمان بیشتری نیاز دارند و در نتیجه این تأخیر ، آلودگی توسط این قارچ بیشتر در مرحله 2-3 برگی شدن گیاه صورت می گیرد.

به آن سیاهک بد بو (stinking smut ) هم گفته می‌شود در فرانسوی به نام Chatbon و به انگلیسی loose smut خوانده می‌شود.
در سال 1755 توسط تیلت(Tillet ) تشخیص داده شود و در سال 1326 توسط اسفندیاری گزارش شد .
اسپورهای قارچ شدیداً قابل اشتعال می‌باشد و با کوچکترین جرقه در کمباین با ماشین خرمن کوبی سبب آتش سوزی می‌شود.
علائم بیماری:
بوته‌های آلوده معمولاً چندسانتیمتر از گیاه سالم کوتاهتر هستند گاهی به نصف تا یک چهارم طول بوته‌های سالم تقلیل پیدا می‌کند.
ریشه گیاه‌های آلوده کاملاً رشد نمی‌کند و پنجه زنی گیاه گاهی افزایش پیدا می‌کند، در گلهای آلوده مادگی درازتر و تخمدان بلند و پهن‌تر و به رنگ سبز می‌باشند، رنگ بوته‌های آلوده به جای سبز مایل به آبی می‌باشد.
دانه‌های آلوده در اثر وجود ماده تری متیل آمین بوی ماهی فاسد شده را می‌دهند.
عامل بیماری:
تا به حال چهار گونه قارچ عامل سیاهک مخفی گندم در ایران گزارش شده است
Tilletia caries,T. foetida,T. controversaتا قبل از سال 1368 معرفی شده بودند.
در سال 1368 گونه T.triticoidesتوسط پورجم از مزارع آبی و دیم مناطق شمال غرب و غرب کشور جمع آوری و معرفی شد.
زیست شناسی:
زمستان گذرانی اغلب به صورت تلیوسپور در روی بذر و گاهی در خاک می‌باشد و می‌تواند تا 5 سال بقاءخود را حفظ کند دوام اسپور در مناطق مرطوب کمتر است.
با کشت بذر آلوده (کلامیدو اسپورها) تلیوسپورها جوانه زده و تولید بازید می‌کنند که روی آن 8 تا 16 بازیدیسپور نخی شکل به نام اسپوریدیوم اولیه تشکیل می‌گردند و ار آنها اسپوریدیم‌های ثانویه تولید می‌شود پس از جوانه زدن بذر وارد گیاهچه می‌شوند و از طریق بین سلولی خود را به مریستم انتهایی می‌رسانند و در نهایت تلیوسپورها را می‌سازند.
کنترل:
استفاده از قارچ کش های مختلف برای ضد عفونی بذر
قارچ کش های ویتاواکس،ویتاواکس تیرام،پنتا کلرو نیترو بنزن(PCNB ) و مانکوزب به نسبت دو در هزار موثر هستند.

توضیحات بیشتر

علائم :

به طور کلی گیاهان آلوده در مراحل رشدی مختلف ، اختلاف چندانی از نظر ارتفاع با گیاهان سالم ندارند .


خوشه های آلوده باریک شده ورنگ سبز خود را نسبت به خوشه های سالم بیشتر حفظ می کنند که رنگ سبز آنها متمایل به آبی تا خاکستری به نظر می رسد .



سیستم ریشه ای گیاهان آلوده معمولاً گسترش ضعیفی دارد و پنجه زنی در این گیاهان نیز افزایش می یابد . علائم قطعی آلودگی تا زمان خوشه دهی گیاهان آلوده قابل تشخیص نیست . سنبله ها از هم بازتر شده و با زاویه بزرگتری نسبت به محور اصلی خوشه قرار می گیرند . دانه های آلوده ، نسبت به دانه های سالم کوتاهتر وضخیم تر هستند و رنگ دانه به جای زرد طلایی یا قرمز، قهوه ای مایل به خاکستری می باشد .




گاهی برروی یک سنبله دانه های آلوده وسالم با هم مشاهده می شوند .
پریکارپ دانه های آلوده سست بوده ، درنتیجه موقع برداشت پاره شده و به علت وجود ماده شیمیایی تری آمین متیل در اسپورهای سیاه قارچ ، بوی ماهی گندیده می دهد .


گیاهان آلوده معمولاً به زنگ زرد وخسارت ناشی از سرما حساس تر ولی نسبت به سفیدک پودری یا سطحی مقاومتر می گردند . 






عوامل بیماری :

عوامل سیاهک پنهان ( covered smut ) عبارتند از :

Tilletia tritici ( Syn : T. caries
و
Tilletia laevis ( Syn : T. foetida 

شایع ترین قارچ عامل درایران ، گونه T. laevis می باشد . این دو قارچ از نظر سیکل زندگی وبیولوژی مشابه بوده و حتی ممکن است با هم در یک گیاه آلوده وجود داشته باشند .

چرخه بیماری :

عامل بیماری زمستان را عمدتاً به صورت تلیوسپور روی سطح بذر و گاهی در خاک بسر می برد و می تواند قوه نامیه خود را
تا 5 سال در خاک حفظ کند . با کاشت بذر آلوده ، تلیوسپورها به سادگی در درجه حرارت 18-12 درجه سانتی گراد جوانه
زده که همزمان با جوانه زدن و خروج گیاهچه جوان از بذر،
اسپور قارچ نیز جوانه زده و طی مراحل مختلف تولید میسیلیوم می کند . این میسیلیومها مستقیماً به گیاهچه جوان رخنه کرده و در بین برگهای در حال تشکیل یا بافت مریستم انتهایی گیاه گسترش یافته وهمزمان با رشد گیاه ، تا مرحله خوشه به رشد خود ادامه می دهد . میسیلیومهای قارچ ، تمام قسمت های خوشه را ، حتی قبل از خروج از غلاف آلوده می کنند و در نهایت محتویات دانه را مصرف کرده و فقط پریکارپ دانه باقی می ماند .






اسپورهای قارچ ، با شکسته شدن دانه های آلوده در طی مراحل برداشت ، آزاد شده و بوسیله باد ، دانه های سالم و خاک مزارع اطراف را آلوده می کنند که از نظر گسترش ، عامل بیماری در گندمهای زمستانه و در مناطقی با تابستانهای خشک حائز اهمیت است .

کنترل :

روشهای زراعی کنترل عبارتند از :
 استفاده از بذر سالم
 استفاده از ارقام مقاوم
 آیش
 تعیین تاریخ کاشت مناسب

خوشبختانه علیرغم اهمیت و شدت پراکنش این بیماری در ایران ، امکان کنترل این بیماری به روش ضدعفونی بذر با قارچکشهای مناسب وجود دارد که در این خصوص لازم است به نکات زیر توجه داشت :
1. در صورت عدم اطمینان از سلامت بذر ، ضدعفونی بذور بخوبی انجام شود .
2. در انتخاب نوع سم دقت شود تا قارچکش مورد استفاده
علاوه بر اثر قارچکشی ، تأثیر نامطلوبی روی محصول
نداشته باشد .
3. استفاده از سم با دز مناسب
4. دقت کافی در انجام عملیات ضدعفونی بذور 


عملی ترین روش کنترل این بیماری ، ضد عفونی شیمیایی بذر با یکی از سموم سیستمیک یا سیستمیک تماسی میباشد .

سومی ایت 2% پودر وتابل ، بایتان 5/7 % DS هر کدام به میزان دوکیلو در هزار کیلو بذر گندم و کاربندازیم و کاربوکسین تیرام و اکسی کاربوکسین به میزان 150 تا 200 گرم از فرم تجارتی ، ویتاواکسFF 200 مایع به مقدار 250-200 میلی گرم از فرم تجارتی ، دی وی دند مایع 3 % به مقدار 100 تا 200 میلی لیتر و سومی ایت مایع 2 % به مقدار 100 میلی لیتر برای ضد عفونی صد کیلوگرم بذر توصیه می شود .

نتیجه:

نتایج آزمایشات تحقیقاتی در شرایط مزرعه در استانهای آلوده با استفاده از سموم قارچکش مناسب معرفی شده ی سومی ایت 1% و 2% پودر وتابل و ویتاواکسFF 200 مایع در تیمارهای متعدد ، حاکی از تأثیر مثبت این سموم در کنترل این بیماری بوده است و هیچک از سموم مصرفی ، اثر منفی بر اندامهای رویشی و زایشی گیاه نداشتند .

سم کاربوکسین واکسی کاربوکسین با دز 250 گرم در 100 کیلو بذر ، علاوه بر کنترل بیماری ، در افزایش رشد گیاه جو به میزان 6/4% موثر بوده است . همچنین موجب افزایش 2/12 و 6/9 و 7/5 درصدی تعداد خوشه های گندم و افزایش 19 درصدی تولید گندم شده است .

به امید دستیابی به تولید موفق ومستمر وخودکفایی دائمی در تولید گندم وسایر محصولات کشاورزی